مثنوي حاصل پربارترين دوران عمر مولاناست. چون بيش از پنجاه سال داشت كه نظم مثنوي را آغاز كرد. اهميت مثنوي از آن رو نيست كه يكي از آثار قديم ادبيات فارسي ايران است بلكه از آن جهت است كه براي بشر سرگشته امروز پيام رهايي و وارستگي دارد.

26 آذر ماه سالمرگ «مولانا جلال‌الدين بلخي» در سالي است كه از سوي يونسكو بنام سال جهاني مولانا ثبت شده است.

جلال‌الدين محمد ابن محمد ابن حسين حسيني خطيبي بكري بلخي معروف به جلال‌الدين رومي، جلال‌الدين بلخي، رومي، مولانا و مولوي از زبده‌ترين عارفان و يكي از مشهورترين شاعران فارسي‌زبان به شمار مي‌آيد.

نام او محمد و لقبش در دوران حيات خود «جلال‌الدين» و گاهي «خداوندگار» و «مولانا خداوندگار» بوده و لقب «مولوي» در قرن‌هاي بعد (ظاهراً از قرن نهم) براي وي به كار رفته است. از برخي از اشعارش تخلص او را «خاموش» و «خموش» و «خامش» دانسته‌اند. خانواده وي از خانواده‌هاي محترم بلخ بود. پدرش از سوي مادر به قولي دخترزاده «سلطان محمد خوارزمشاه» بود، هرچند «بديع‌الزمان فروزانفر» از مولاناشناسان نامدار با ارائه دلايل كافي اين نظريه را رد كرده‌است.

مولوي در مورد خويش چنين سروده‌است:
هوسي است در سر من كه سر بشر ندارد من از اين هوس چنانم كه ز خود خبر ندارم
دو هزار ملك بخشد شه عشق هر زماني من از او به جز جمالش طلبي دگر ندارم

زندگي
مولانا در سال 604 قمري در بلخ زاده شد، چون محمد خوارزمشاه با مشايخ از راه كم لطفي پيش مي‌رفت، پدرش «بهاءالدين» تاب نياورده و در سال 609با خانوده‌اش خراسان را ترك نمود. مدتي در وخش و سمرقند بسر برد. آن‌گاه از راه بغداد به مكه رفت و پس از نه سال اقامت در الجزيره به دعوت «كيقباد سلجوقي» كه صوفي‌مشرب بود به قونيه پايتخت سلجوقيان روم رفت.

جلال‌الدين پس از مرگ پدر در سال 628قمري، نزد «برهان‌الدين ترمذي» كه از شاگردان پدرش بود شاگردي كرد و مدتي ‌همنشين شمس تبريزي شد و بالاخره خودش پايه‌گذار طريقتي شد كه مشهور به طريقت مولويه شد. مولانا به سال 672 قمري ديده از جهان فرو بست و در همان قونيه دفن شد. آثار وي به بسياري از زبان‌هاي زنده دنيا ترجمه شده‌اند و در اروپا و امريكا شهرت بسيار دارند.

آثار
اين شاعر، كتاب معروفش «مثنوي معنوي» را با بيت معروف «بشنو اين ني چون شكايت مي‌كند/از جدايي‌ها حكايت مي‌كند» آغاز مي‌كند. در مقدمه كاملاً عربي مثنوي معنوي نيز كه به انشاي خود مولانا است، اين كتاب به تأكيد «اصول دين» ناميده مي‌شود «هذا كتابً المثنوي، و هّو اصولُ اصولِ اصولِ الدين».

مثنوي حاصل پربارترين دوران عمر مولاناست. چون بيش از پنجاه سال داشت كه نظم مثنوي را آغاز كرد. اهميت مثنوي از آن رو نيست كه يكي از آثار قديم ادبيات فارسي ايران است بلكه از آن جهت است كه براي بشر سرگشته امروز پيام رهايي و وارستگي دارد. مثنوي فقط عرفان نظري نيست بلكه كتابي است جامع مركب از عرفان نظري و عملي.

او خود گفته‌است: «مثنوي را جهت آن نگفتم كه آن را حمايل كنند، بل تا زير پا نهند و بالاي آسمان روند كه مثنوي معراج حقايق است نه آنكه نردبان را بر دوش بگيرند و شهر به شهر بگردند.» بنابراين، عرفان مولانا صرفاً عرفان تفسير نيست بلكه عرفان تغيير است.

غزليات و اشعار فارسي «ديوان شمس» (يا ديوان كبير)، محبوبيت فراواني كسب كرده‌اند. مولانا در كنار «ديوان شمس» و شعرهايش در «مثنوي‌معنوي»، رباعيات عاشقانه‌اي نيز سروده‌است كه مي‌گويند پس از خيام از بي‌پرده‌ترين رباعيات به زبان فارسي است. پژوهندگان به ظن قوي بسياري از رباعيات وي را از او نمي‌دانند. از آثار منثور او مي‌توان «فيه ما فيه»، «مجالس سبعه» و «مكاتيب» را نام برد.

يونسكو با پيشنهاد تركيه سال 2007 را سال جهاني مولانا ناميده‌است.در اين سال تمبر مولانا با نمايي از استاد بهزاد در آمريكا منتشر شد.تركيه در برنامه‌هايي كه به مناسبت سال جهاني مولانا برگزار كرده‌است، تلاش كرده‌است كه مولانا را به عنوان يك چهره ترك مطرح كند و به جاي مولانا از نام «رومي» استفاده كند و اين در صورتي است كه وي به قول دكتر ميرجلال‌الدين كزازي، مولانا پژوه شناخته‌شده، حتي يك بيت شعر هم به تركي نسروده است و زاده بلخ است. از سوي ديگر تاجيك‌ها نيز داعيه اين را دارند كه مولوي را از مشاهير خود ثبت كنند و استدلال مي‌كنند كه مولوي زاده تاجيكستان است. به هر حال مولوي در مثنوي معنوي سفارش به سخن گفتن با زبان پارسي كرده ‌است:
پارسي گو گرچه تازي خوشتر است/ عشق را خود صد زبان ديگر است